در قرن 21 ميليون ها دلار در زمينه مبارزه با آفات و بیماری ها براي حل مشكلات جها ني سرمايه ‌گذاري خواهد شد , به ويژه در زمينه ساخت وتوسعه تجاري آفت‌كش‌‌ها بنابر این توجه جها نيان در آینده به اين درخت معجزه‌آسا با توان تجاري بالا بیشتر معطوف خواهد شد. دربرخی از منابع مذهبي و تاريخي هند باستان، برای مثال, Agni-puranam(300 تا 750 قبل از ميلاد) به خواص درماني اين گياه براي درمان جذام ونیز در padma-puranam به خواص طول عمر انسان اشاره شده است. در ريگ ودا Rigveda  ازNeem به عنوان عامل كنترل آفات نام برده شده است. نام اين درخت در سا نسكريت Sarvaroganivarini و Arishta مي‌باشد كه معنا و مفهوم آن "تسكين دهنده و يا التيام بخش هر نوع بيماري است“. درخت Neem "Kalpavriksh"  يا درخت برآورنده حاجات و آرزوها ناميده شده است. در محوطه بیشتر معابد و بناهاي مذهبي هند حداقل يك درخت Neem كاشته شده است.

 گياه‌ شناسي درخت چریش

درختي است هميشه سبز به ارتفاع 15 الي 20 متر كه گاهي به 40 مترنیز مي‌رسد. درختی است شبيه درخت بلوط , حدود 100 تا 150 سال عمر مي ‌كند. گلها خوشه‌اي، در هر خوشه 150 تا 250 گل وجود دارد. طول برگ حدود 20 تا 40 سانتيمتر. گلها سفيد تا زرد كم رنگ و دو جنسي. درخت از سال چهارم و پنجم گل مي‌دهد و اين گل‌دهي تا پس از صد سالگي نیز,ادامه دارد. گلهاي اين درخت معطّر هستند و عطري شبيه عسل دارند، بنابراين درختي است شهدزا و مناسب براي زنبور عسل.ميو‌ه‌ها شبيه زيتون و به طول دو سانتيمتر. رنگ ميوه ها ابتدا سبز و سپس به رنگ سبز متمايل به زرد درمي‌آيند. در شرايط جنوب هند فصل گل‌دهي از ژانويه تا مي ميباشد. فصل رسيدن ميوه‌ها از مه تا اگوست. هر 4000 دانه يك كيلوگرم وزن دارد.
چریش
 
زيستگاه درخت

اگرچه اين درخت در سرتاسر شبه قاره هند وجود دارد، اما رويشگاه اوليه و اصلي آن هنوز به درستي مشخص نيست. بهرحال، نواحي خشك ميانمار سفلي محتمل‌ترين ناحيه به عنوان رويشگاه اصلي چریش گزارش شده است. اين درخت بيشتر در نواحي خشك گرمسير و نيمه گرمسير آسيا، آفريقا، استراليا و جزاير جنوب پاسيفيك بطور كلي از 78 كشور جهان و تعداد آن در سرتاسر جهان بين 64 تا 91 ميليون اصله گزارش شده است.

 نحوه كشت و كار

اين درخت در هر شرايطي مي‌رويد. بهترين شرايط آب و هوايي براي آن مناطقي با ميزان بارش 400 تا 1200 ميليمتر در سال است، اگرچه، شرايط كمتر از 130 ميليمتر بارندگي را نيز مي‌تواند تحمل نمايد. بطور كلي، اين درخت به شرايط گرم و خشك بيشتر مقاوم است. مكان‌هايي كه حداكثردماي محيط در سايه بين 40 تا 47 درجه سانتيگراد باشد. درخت چریش در د ماي زير صفر و يا سرماي مستمّر مقاومت ندارد. درخاك‌هاي رسی, شور، قليايي و اسيدي رشد مي‌كند. درختي است نيمه‌ اهلي و در مجاورت جوامع انساني رويش پيدا مي‌كند اين درخت را مي‌توان در پارك‌ها، منازل، معابد ودر كنار جاده‌ها مشاهده نمود. اگر چه درخت چریش با دارا بودن مواد بيولوژيك خاص، يكي از عوامل كنترل حدود 500 گونه حشرات آفت است، اما متقابلا" خود نيز مورد حمله آفات و بيماري‌هاي خاص قرار مي‌گيرد.

برداشت محصول

ميوه‌هاي رسيده درخت چریش به رنگ زرد و يا زرد متمايل به سبز در طول 12-10 هفته و حداكثر در هفته 8-4 هفتگي مي‌رسند و از درخت مي‌ريزند. چنانچه ميوه‌هاي ريزش پيدا كرده از زير درخت جمع‌آوري نشوند، سفت و سخت شده و فرآيند عمليات روغن‌كشي بعدي را با مشكل مواجه مي‌كنند. برای نگهداري ميوه‌ها نبايد از ظروف فلزي و يا پلاستيكي استفاده كرد، زيرا ميوه‌ها سريعا" مورد جمله قارچ‌ها قرار مي‌گيرند. جمع‌آوري با دست و با استفاده از چوب‌هاي بلند انجام می شود .ميوه داراي يك قسمت گوشتي، يك پوسته سخت خارجي و يك مغز دانه نرم قهوه‌اي است. پوسته اول 50% وزن دانه را تشكيل مي‌دهد. مغز دانه مهمترين قسمت درخت از نظر خاصيّت حشره‌كشي است. يك درخت جوان چریش در سن 10-8 سالگي حدود 9 الي 19 كيلوگر  ميوه تازه توليد مي‌كند. درخت 20 ساله چریش حدود 20 كيلوگرم ميوه توليد مي‌كند. از 48/5 كيلوگرم مغز دانه، حدود 46/2 كيلوگرم روغن، 02/3 كيلوگرم تفاله  توليد مي‌شود. هر درخت سالانه حدود 350 كيلوگرم برگ سبز توليد مي‌كند.

 مواد موثره و بيولوژيك درخت

در شرايط مختلف و از قسمت‌هاي مختلف درخت چریش حدود 100ماده شيميايي توليد مي‌شود. بيشتر اين مواد شيميايي به كلاسي عمومي از تركيبات طبيعي كه Triterpenes و به طور اختصاصي‌تر Limonoide ناميده مي‌شوند، تعلق دارند. بطور كلي اين مواد به 9 گرده شيميايي به شرح زير تقسيم‌بندي مي‌شوند :
  1.  Azadirone در ميوه، دانه و روغن آن  و برگ‌ها
  2.  Gedunin در ميوه _ ساقه
  3.  Amoorastatin از برگ‌هاي سبز
  4.  Vepinin از روغن دانه
  5.  Vilasinin از برگ‌هاي سبز و روغن دانه
  6. Nimbin از برگ‌هاي سبز، دانه و ساقه
  7. Nimbolinin از دانه و مغز دانه
  8.   Salannin از دانه، مغز دانه و روغن دانه
  9.  Azadirachtin از دانه و مغز دانه به عنوان مهمترين تركيب آفت‌كش اين درخت

اين تركيبات خصوصيات و ويژگي‌هاي زير را از خود نشان داده‌اند :

  •  Insect Untifeedant
  •  Insect growth disrupting
  • Insecticidal
  •   Nematocidal
  •  Molluscidal
  •  Fungicidal
  •  Bactericidal
  •  Anti-inflammatory
  •  Anti- tumour
  •  Cytytoxic
  •  Immunostimulating
  •  Hypocholesterolemic
  •  Anti- Leukemia
  •  Plant cell expansion
  •  Cell division inhibitory activitres

فرآورده‌هاي دارويي درخت 

  • Antidiabetic  : كپسول ژلاتيني Nimbola ، JkizzوKarnim Skin Care and Cure = Caro line و كپسول core Clean-براي درمان جوش.
  • دو محصول Narlepan ، Neem cureبا خاصيت Antiseptic
  •  محصولات گوناگوني با نام تجارتي Sha neem براي درمان پوست وجود دارد’ Geen neem .  براي درمان .acne 
  • مالاريا : فرآورده Ioquin به صورت قرص و تزريق براي مالاريا مزمن.
  • داروي ضد بارداري

هومیوپاتی

همينطور بخش‌هاي مختلف درخت چریش يكي از مواد تشكيل دهنده 67 داروي متداول هوموپا تي در هند است كه به بطورگسترده‌اي در درمان بيماري‌هاي مختلف مورد استفاده قرارمي‌گيرد.

استفاده از تركيبات بيولوژيك Neem در طب سنتي

  • خاصيت Anticeptic :برگ درخت چریش. برخي از افراد به منظور جلوگيري از بروز بيماري‌ها برگ اين  درخت را در آب خيسانده و صبح روز بعد عصاره آنرا مي‌نوشند.
  • استفاده از خمير برگ اين درخت براي درمان بيماري‌هاي پوستي مانند جرب.
  • قرار دادن برگ اين درخت در بستر بيماراني كه به بيماري‌هاي آبله و سرخك مبتلا شده باشد.
  • نوشيدن جوشانده برگ چریش براي درمان بيماري يرقان و مالاريا.
  • استفاده از برگ درخت چریش براي درمان روماتيسم، بيماري‌هاي قلبي و تصفيه خون.
  • مصرف جوشانده برگ درخت براي درمان توبركولوز، ديابت، اسهال و تهوع.

  • بسياري از روستائيان در فصل شروع بيماري مالاريا براي جلوگيري از ابتلاء زير درخت چریش مي‌خوابند تا از حمله پشه‌ها در امان باشند.
  • در شمال و مركز شبه قاره هند از ساقه‌هاي نرم اين درخت براي مسواك زدن استفاده مي‌شود.
  • براي جلوگيري از بچه‌دار شدن از پوست درخت به صورت خوراكي استفاده مي‌شود.
  • از برگ درخت چریش به عنوان چاشني در غذا نيز استفاده مي‌شود.
  • روغن مغز دانه به عنوان نوشدارو و پادزهر در مقابل گزش مار و عقرب كاربرد دارد.
  • مصرف جوشانده ماده مؤثري است براي دفع كرم‌هاي گرد.

استفاده از تركبيات بيولوژيك Neem در پزشكي مدرن

  • Anti allergic  activities
  • Duretic activities
  • Analgestic  &  Antipyretic activities
  • Diuretic activities
  • Analgesicoud Antipyretic activities
  • Anticarcev activities
  • Antiulcer activities 
  • Anti-anxiety activities
  • Antifertility activities
  • Effect on ca-diovasculer and central system
  • Skin Disease activities
  • Dental Disease

استفاده از Neem در دامپزشكي

در منابع قديم هند از كاربرد Neem در درمان برخي ازبيماري‌هاي دامي نام برده شده است. بيماري‌هايي از قبيل: عدم هضم غذا، يبوست، اسهال، آلودگي‌هاي انگلي،  تب شير، التيا م زخم‌ها، سستي، سرفه، جذام ، توبركولوز، بيماري‌هاي چشم وگوش، فلج زبان، سياه زخم و غم باد (Gaitre).

استفاده از برخي ازداروهاي تجاري شده Neem در دامپزشكي

Neem Bug Free Repllent :‌ محصول جديدي است كه اخيراً به بازار مصرف معرفي شده است. اين تركيب تجاري براي مبارزه با كيك بالغ و لارو آن و ساير حشرات و انگل‌هاي مكنده مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
Neem let  : تركيب تجاري كه براي د ور كردن پشه و مگس مورد استفاده قرارمي‌گيرد.
Nimbitor : از اين دارو براي مبارزه با شپش، گنه و انواع مگس‌ها استفاده مي‌شود.
Pasutone : براي مبارزه با انگل‌هاي روده اي دام كه به صورت نوعي مكمل غذايي شامل پودر برگ Neem در گاوهاي شيري مورد استفاده قرار مي‌گيرد.

آفت کشهای مبتنی بر Neem

  • خاصيت آفت‌كشي طبيعي  (Bio-efficacy Neem) سبب جلب توجه صنايع آفت‌كش در هند وسايركشورها شده است. بدين ترتيب محصولات تجاري متعددي هم اكنون در بازارهاي مصرف قابل دسترس بوده و  در مرحله تجاري شدن هستند.
  • براي توليد آفت‌كش مبتني بر Neem ‘دو استاندارد’ 14,299-1995 و 14,300-1995 در هند وجود دارد.
  • Godrej Achook : آفت كشي‌ است با خواص دوركننده اي حشرات، تغذيه،بازدارنده،جلوگيري‌كننده از پوست اندازي، عقيم كننده، بازدارنده تخم‌گذاري، كشنده تخم، متوقف كننده توليد هورمون رشدو بالاخره ايجاد اختلال در تفريخ تخم.
  • Magocid-ck-20EC , Margocide-ok80EC :كشنده تخم حشرات، بازدارنده تخم‌گذاري،  نماتدكش و داراي خاصيت عقيم‌كنندگي Neemark ، Nimbecidine ، Nimbitor ، Neemaza-T/S ، Plasma neem orl
  • اولين گزارش علمي در مورد خاصيت دور كنندگي Neem به سال1930برمي‌گردد .
  • بيشترين مقالات در مورد خاصيت ضد تغذيه‌اي Neem در هند به سال 1960   برمي‌گردد، بويژه عليه حمله ملخ در 1962 دردهلي‌نو.
  • دو مادة شيميايي مؤثر در Neem كه داراي خاصيت ضد تغذ يه‌اي بويژه در ملخ ها هستند عبارتند از :  Azadirachtin و Meliantriol كه اثرات اين دو ماده عليه بيش از 105 گونه حشرات آفت به ويژه آفات كليدي كشاورزي ارزيابي شده است.

تركيباتي كه داخل مغز دانه Neem وجود دارد و بر فيزيولوژي حشرات آفت اثر ميگذارند داراي خصوصيات فيزيولوژيك زير هستند :

  • 1- Repelling larvae and adults
  • 2- Deterring feeding
  • 3- Deterring females from laying eggs
  • 4- Disrupting mating and sexual communication
  • 5- Disrupting or inhibiting the development of eggs,larvae and pupae
  • 6- Inhibiting the formation of chitin
  • 7-Sterilizing adults
  • 8- Affecting vigour, fitness, flight and longevity
  • 9- Direct toxicity and killing of the insects

استفاده از فرآورده هاي Neem   در كشاورزي

از گذشته‌هاي بسيار دور از Neem براي حفاظت از محصولات كشاورزي در مقابل حمله ‌آفات و بيماري‌ها استفاده مي‌شده است. امروزه استفاده از Neem به عنوان كود و اصلاح ‌كننده خاك‌هاي زراعي نيز استفاده مي‌شود.

  • كنجاله Neem از فرآوردهاي جانبي صنعت روغن‌كشي ميوه  Neem ميباشد. تركيبات و ارزش غذايي كنجاله بسته به شرايط محيطي و فناوري استحصال روغن متفاوت است.
  • در هر 100 كيلوگرم كنجاله، 56/3 كيلوگرم ازت، 83/0 كيلوگرم فسفر، 67/1 كيلوگرم پتاس و نيز 77/0 كيلوگرم كليسم، 7/0 كيلوگرم منيزيم وجود دارد. در استاندارد 1977-8558 IS: هند، نحوه استفاده از اين كود تشريح شده است.

Neem داراي خاصيت ضد قارچ است. كنجاله Neem در خاك از رشد و نمو قارچ‌هاي زير جلوگيري مي‌كند:

  • Aspergillus spp
  • Fusarium oxyporium
  • Aphanidermature
  • Pythium
  • Rhizoctonia Solani

علاوه براين معلوم شده است ,سم آفلا توكسين كه ماده كشنده قارج As. flavus است، توسط عصاره برگ Neem كنترل مي‌شود. نكته جالب توجه اينست كه عصاره برگ Neem بجاي از بين بردن قارچ آسپرژيلوس، از توليد سم آفلاتوكسين توسط اين قارچ جلوگيري بعمل مي‌آورد. اين عصاره پيش ازشكل‌گيري و ساخته شدن ماده شيميايي ديگري بنام polyketides كه پس از توليد به گروهي از قارچ‌هاي آفلاتوكسين تبديل مي‌شود، جلوگيري بعمل مي‌آورد.

سایر فرآوردهاي تجاري شده

درخت Neem تامين‌كننده مجموعه ‌اي از مواد اوليه است كه درصنايع دارويي، شيميايي و كشاورزي حائز اهميت مي‌باشد. امروزه، اين مواد بطور فرايندهاي در توليد مواد دارويي، آفت‌كش ها، مواد بهداشتي، مواد آرايشي، خوراك دام، تغذ يه گياه، كودهاي آلي، سوخت و منابع چوب و كاغذ كاربرد دارند.  Neem منبع تجد يد پذيري است از فرآورده‌هاي با ارزش وحداقل ميزان صدمه و خسارت به محيط زيست. بيش از 18000 تن روغن Neem در توليد صابون مورد استفاده قرار مي‌گيرد. صابون Margo از سال 1920 به بازار مصرف ارايه شده است. مارك‌هاي تجاري ديگري مانند صابون Nimbath, Nimaherbal, بسيار شناخته شده هستند. فرآورده‌هاي جديدي كه درسالهاي اخير به بازار معرفي شده‌اند عبارتند از :

  • Liquid Soap ، Feu/drop/antilice herbal  كه براي شوره سر و شپش مو مفيد هستند.
  •  Nimyle فرآورده جد يدي است براي تميزكردن كف اتاق و توالت.

شامپو : برخي از شامپوهايي كه هم اكنون در بازار مصرف وجود دارند و در ساخت آنها Neem مورد استفاده قرار گرفته است عبارتند از : ، Kouri Neem  Yorks neem shampoo Margosa neem ,

مواد آرايشي: به صورت كرم و پودر در بازار مصرف يافت مي‌شوند و عبارتند از : Neem tulsi ، Neemal ، Neem hair oil (Navlepan)

دهان شويه : يا  (DentifriciMouth washes ) با نام‌هاي تجاري (ORA) به صورت پودر و Denta Care به صورت كرم.Colgate herbal ، Silvoset و Silvose TRS در بازار مصرف وجود دارند.

 تهیه کننده: محمد جواد قا سمی عضو هیآت علمی سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران